Kibbutz, İsrail’in varlığının büyük bölümünde, en yüksek ideallerinin bir ifadesiydi: kolektif emek, toprak sevgisi ve katıksız bir eşitlikçilik.

Ama 1980’lerde, sosyalizmin küresel bir çöküş sarmalında olduğu ve ülkenin hiperenflasyonla boğuştuğu bir dönemde, İsrail’in 250 civarındaki kibbutzu yok olmuş görünüyordu. Borçları tırmanmış ve gençlerin buraları terk etmesiyle grupların yemek salonları boşalmıştı.

Şimdilerde, sürpriz bir şekilde, kibbutzlar yeniden yükseliyor. 2007’de katıksız sosyalizmden daha çok onun herhangi bir varoşlaşmış versiyonuna çok daha yaklaşmış durumda.

Kibbutzların çoğunda yemek ve çamaşır şu anda özelleştirilmiş durumda bulunuyor; pek çoğunda evler bireylere devredilebilir ve yeni gelenler ev satın alabiliyor. Kibbutzlardaki hisselerin çoğunun mülkiyeti hala kolektif ancak topluluklar artık büyük oranda kamuoyu yoklaması yerine profesyonel yöneticilerce idare ediliyor. Ve en önemlisi, herkese aynı ücret verilmiyor.

Bir kez daha, halk iktidar olmak için birlik oluyor.

“Burada sevdiğimiz şey sadelik” diyor 38 yaşındaki Boaz Varol. Bir yandan da bisikletiyle ormanlık patikadan doğru, Hayfa’nın kuzeydoğusunda yer alan Batı Galilee’nin sıra sıra uzanan tepelerindeki Kibbutz Yasur’da, bir zamanlar kolektif kullanımda olan, şimdilerde ise kendisinin kiraladığı ve işlettiği yüzme havuzunda çalışmaya gidiyor. “Herkes istediği şeyi yapıyor, bağımsızlığımız var ama dışarıda gördüğünüz türden bir rekabet yok.”

İki yıl önce burada genç ailesi için 71,000 dolara iki odalı bir ev satın aldı. Son dört yılda ise 60’dan fazla genç yetişkin buraya katıldı ve burada kalanların sayısını yarı yarıya arttırarak yaşlanan nüfusa yeni bir soluk getirdi.

Varol ailesi yükselen bir trendin parçası. Nisan ayında güneydeki Negba kibbutzu, bir günde 80 yeni üye kabul etti. Pek çok kibbutzun bekleme listesi var -çoğunlukla geri dönmek isteyen eski sakinler, ama hayatın keşmekeşinden kaçmak isteyen şehirliler de var.

Kibbutzlar bir zamanlar bataklıkları kurutan, yiyecekleri (ve de bazen eşleri) paylaşan öncülerin sade komünleriydi. Şu Marksist aksiyoma göre yaşıyorlardı: “Herkesten yeteneğine göre, herkese ihtiyacına göre.”

Bugün, kibbutz görevlileri buna daha hafif bir terim olan “yenilenme” adını verseler de, çoğu kibbutz bir özelleştirme sürecinden geçiyor.

Yeni kibbutzlar topluluk ve değerlere vurgu yaparak, kolektif sorumlulukla bireysel özgürlük arasında daha iyi ayarlanmış bir denge arıyor. Çekici özellikleri arasında şunlar var: intihar bombacılarının korkusu altındaki şehirlerden uzakta, doğanın kalbinde, güvenli bir çevre; mükemmel çocuk yuvaları ve eğitim; ve şehir dışı fiyatlarında gelişmiş nitelikte bir hayat.

Bu geçen dönemlere oranla oldukça büyük bir değişim. 2000 yılında, İsrail’deki 257 kolektif çiftliğin yarısı iflas etmişti.

Ekonomik kriz ideolojik bir krizi de beraberinde getirdi. Kibbutzun çocuklarından oluşan-görevli bakıcılarla birlikte komünal çocuk evlerinde büyümüş olan- ikinci nesil, başkaldırmaya başladı. Kibbutzun özgün özelliği olduğu varsayılan hayat boyu güvenceler tehlikeye girince, genç insanlar ayrılmaya başladı.

“1990’ların sonunda” diyor bir şemsiye örgüt olan Kibbutz Hareketi’nin yöneticisi Gavri Avril, “kibbutzlarda genç nesilden kimseyi bulamazdınız.”

Daha da kötüsü, on yıllar boyu çok çalıştıktan sonra, şimdilerde 80’lerinde ve 90’larında olan Kibbutz kurucuları, kendilerinin addedebilecekleri tek bir daireden ya da emekli maaşından yoksun kalakalmışlardı.

İyileşmenin bir kısmı, yarısının mülkiyeti kibbutzlara ait bir kooperatif olan İsrail süt ürünleri devi Tnuva’nın satılmasıyla gerçekleşti. Satış onlara emeklilik fonu kurmak için kullanılacak 500 milyon dolar getirdi.

Geçmişte, kibbutz üyeleri, ister inek sağsınlar ister büyük bir sanayiyi yönetsinler, eşit şekilde ödüllendiriliyordu. Yeni kibutzlarda ise ya maaş alıyorlar ya da kazandırdıkları geliri yansıtacak şekilde kendilerine ay sonu ödenekler tahsis ediliyor.

“Bu toplam bir eşitlik değil, temel bir eşitlik” diyor Bargil: “Daha fazla kazanırsınız, daha fazla iç kibbutz vergisi ödersiniz ve ay sonunda biraz daha fazla alırsınız.”

Vergilendirme mali durumu zayıf olanlar için bir güvenlik ağı sağlıyor. “Buradan baktığımızda, eski değerlerden bazılarını koruyoruz” diyor, yeni sistemi geçen yıl hayata geçiren Tel Aviv’le Kudüs arasındaki Nachson kibbutzunun sekreteri Yaakov Lazar.

1949’da kurulan Yasur başarısız oldu. Tekstil ve oyuncak fabrikaları zarar etti ve kapandı. “50’li yaşlarımızda terkedilmiş olanlarımız bir 20 yıl daha bize kim bakacak diye merak ediyordu” diyor 1951’de burada doğmuş olan Ami Kilon.

Sonra Yasur, yenilenme sürecini başlattı ve 2003’te yeni üyeler almaya başladı. Boş olan kibbutz evlerinin tamamına yakını şu an dolmuş durumda ve Yasur eski tarım arazilerinde yeni evler yapılması için arsaları satmayı planlıyor.

Kibbutzların yaklaşık yarısı, kapılarının dışındaki tarlalar ve bostanların yerinde lüks mahalleler için arsalar satarak gayrimenkullere geçti. Evleri satın alanlar genellikle kibbutza katılmıyor ama çocuk bakımı gibi hizmetler için ücret ödüyor.

Gelecek yıl Varol ailesi, mandıra ya da tavuk çiftliği gibi komünal hisselerden pay satın alarak Yasur’un tam üyesi olmak isteyip istemediklerine karar vermek zorunda. Eğer istemezlerse, özel sakinler olarak kalabilirler.

“Yeni kibbutz mükemmel değil ama ekonomik olarak işler daha iyiye gidiyor” diyor Yasur’u ve yakındaki başka bir kibbutzu yöneten Kilon ve ekliyor: “Çalışma teşvikleri arttı ve yönetimdeki değişimlerden sonra artık ayaklarımız üzerinde duruyoruz.”

Kibbutzların hepsi bu stratejiyi takip etmiyor. Yaklaşık yüzde otuzu sosyalist ilkelerine bağlı kaldı. Ama onların da pek çoğu gelişme gösteriyor.

“Her gün bize katılmak isteyen insanlardan telefon alıyorum” diyor Kibbutz Ein Hashofet’in sekreteri Yaniv Sagee: ”ama onlara verebilecek yerim yok.”

Hayfa’nın güneyinde, bakımlı biçilmiş çimenler, sanat ve kültürün içiçe geçtiği pastoral bir cennet olan Ein Hashofet, farklı ücretler sistemini hayata geçirmedi. Bugünlerde yemek yiyenler yemeklerini kendileri ödese de komünal yemek salonu hala faaliyette.

Ein Hashofet klasik bir kibbutz olarak kalmayı başarabildi, çünkü kusursuz fabrikaları yüksek karla çalışıyor. Kurucularından biri, 92 yaşındaki Yehudit hala bunlardan birinde günde dört saat çalışıyor. “Diğer kibbutzlarda olanlar çok üzücü” diyor Kotzer: “Ama bizim açımızdan bir sorun yok.”

Varol kuzeydeki bir kibbutzda doğmuş ama 18’inde ayrılmış. Yeni evinde huzur içinde, ama geçmişi düşününce içi biraz burkuluyor. “Ailem bütün hayatları boyunca, sırtlarında en az 10 parazit taşıyarak geçirdi” diyor Varol: “Eğer şehirde o kadar yıl böyle çalışsalardı şimdi bana oldukça yüklü bir miras kalırdı.”

(New York Times, 27 Ağustos, The Kibbutz Sheds Socialism and Gains Popularity)
http://www.ekopolitik.org/public/printnews.aspx?id=1115